ប្រាសាទអង្គរវត្ត ~ គេហទំព័រ សំណាងថ្មី

អង្គរវត្ត ស្ថិតនៅក្នុង ខេត្តសៀមរាប មានទីតាំងស្ថិតនៅ ភាគខាងជើងនៃ ក្រុងសៀមរាប ក្នុងស្រុក សៀមរាប មានចម្ងាយ ៧ គ.ម ពីទីរួមខេត្ត តាមផ្លូវកូម៉ៃ ឬផ្លូវសាលដឺ ហ្គោល។ វាជាប្រជុំអគារ ប្រាសាទ ព្រហ្មញ្ញសាសនា ធំបំផុតនិងវិមាន សាសនាដ៏ធំបំផុត នៅក្នុងលោក។ ប្រាសាទត្រូវបានកសាងឡើង ដោយ សូរ្យវរ្ម័នទី២ ដែលជា ស្នាដៃដ៏ធំ ចម្បងអស្ចារ្យ និងមានឈ្មោះ ល្បីល្បាញរន្ទឺសុះសាយ ទៅគ្រប់ទិសទី លើពិភពលោក។ សង់ឡើងនៅដើម សតវត្សទី១២ នៅយសោធរបុរៈ (សម័យបច្ចុប្បន្ន អង្គរ) អធិរាជាណាចក្រខ្មែរ ជាប្រាសាទ តំណាងនិង ព្រះសុសាន ចុងក្រោយរបស់ព្រះអង្គ។ ដែលងាកចេញ ពីប្រពៃណី សិវនិយម នៃព្រះរាជាមុនៗ អង្គរវត្តដែល ជំនួសមកវិញ ឧទ្ទិស ដល់ព្រះវិស្ណុ។ ជាប្រាសាទ ដែលនៅគង់វង្ស ល្អបំផុតនៅ ស្ថានីយនេះ វាគឺជា ប្រាសាទ តែមួយគត់ ដែលបាន បន្សល់ទុក នូវមជ្ឈមណ្ឌល សាសនាដ៏ សំខាន់មួយ ចាប់តាំងពី មូលដ្ឋាន គ្រឹះរបស់ខ្លួន – ដំបូង ព្រហ្មញ្ញសាសនា បូជាដល់ព្រះវិស្ណុ ក្រោយមក ពុទ្ធនិយម។ ប្រាសាទនេះស្ថិតនៅ ក្នុងរចនាបថ បុរាណជាន់ខ្ពស់ កំពូលនៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ។ វាបានក្លាយជានិមិត្តរូប កម្ពុជា[១] ដែលរំលេចលើ ទង់ជាតិរបស់ ប្រទេស ជារូបភាព តំណាងប្រទេស ជាតិខ្មែរ និងវាក៏ជាការ ទាក់ទាញ ពួកអ្នកទេសចរណ៍ សំខាន់របស់ប្រទេស នេះផងដែរ។
អង្គរវត្ត រួមផ្សំនូវ គ្រោងការគ្រឹះពីរ នៃស្ថាបត្យកម្ម ប្រាសាទខ្មែរ: ប្រាសាទភ្នំ និងប្រាសាទ ដែល មាន ថែវ ចុងក្រោយគេ ដោយផ្អែក លើ ស្ថាបត្យកម្មទ្រាវិដ ដើមដំបូង រួមមាន លក្ខណៈ ពិសេស ដូចជាជគតិ។ ប្រាសាទត្រូវបាន រចនាដើម្បី តំណាងភ្នំ ព្រះសុមេរុ លំនៅនៃ ពួកទេវៈ ក្នុងទេវកថា ព្រហ្មញ្ញ: ក្នុង កសិណ រឺគូទឹកព័ទ្ធជុំ វិញប្រហែលជា ១៦គ.ម ចំណែក កសិណពិតប្រាកដ របស់ប្រាសាទ មានបណ្តោយ ប្រវែង១៥០០ម x ទទឹង១៣០០ម លើ២០០ម ផ្លូវធំដើរ ចូលពីទិស ខាង លិចទៅដល់ ប្រាសាទ កណ្តាលមាន ប្រវែង២៥០ម ឯកំពូល កណ្ដាលខ្ពស់ ធំជាងគេ បំផុត របស់ នគរវត្ដ មានកម្ពស់ ៦៥ម និងជញ្ជាំង ខាងក្រៅ៣,៦ សហាតិមាត្រ (២,២ ម៉ៃ.) វែងគឺជា ថែវមានបីជ្រុង ដែលថែវ នីមួយៗ ឡើងខ្ពស់ ទៅថែវដែល ជាប់គ្នា។ នៅចំកណ្ដាល នៃប្រាសាទ បញ្ឈរនូវ ជួរចតុរង្គនៃប៉ម។ មិនដូចប្រាសាទ នៅអង្គរភាគ ច្រើនទេ អង្គរវត្ត បែរមុខទៅ ទិសខាងលិច ពួកអ្នក ប្រាជ្ញ វែកញែក ថា ជាចំណុច សំខាន់នៃ ប្រាសាទនេះ។ ប្រាសាទនេះត្រូវបានគេកោត សរសើរ ដោយ សារភាព សម្បើម និងរុងរឿង នៃស្ថាបត្យ កម្មនេះ ចម្លាក់លៀន លឹមៗ ដែលលាត សន្ធឹង និងដោយសារ ពពួកទេវតា ដែលតាក់តែង លើជញ្ជាំង ប្រាសាទ។
ឈ្មោះសម័យថ្មី អង្គរវត្ត មានន័យថា ទីក្រុងវត្ត ក្នុងភាសាខ្មែរ អង្គរមានន័យថា ទីក្រុង រឺ ទីក្រុងធានី ជាទម្រង់ ប្រាក្រឹត នៃពាក្យ នគរ ដែលមក ពីពាក្យ សំស្ក្រឹត nagara (नगर)។ វត្តគឺជា ពាក្យខ្មែរ សម្រាប់ ទេវាល័យ លើដី បានមកពី ពាក្យបាលី "vatta" (वत्त)។ មុនពេលនេះ ប្រាសាទនេះ ត្រូវ បាន គេស្គាល់ ថាជា បរមវិស្ណុលោក (Parama Vishnuloka ជាភាសាសំស្ក្រឹត) បន្ទាប់ពីងារបច្ឆាមរណៈ នៃស្ថាបនិក នៃប្រាសាទ។

អំពីឈ្មោះប្រាសាទ
ពាក្យថាអង្គរ តាមវចនានុក្រម របស់លោកគ្រូ ពៅ-សាវរស អង្គរមកពីពាក្យ សំស្ដ្រឹតថា នគរ មានន័យថា ទីក្រុង ធានី អាណាចក្រ ។ រីឯពាក្យ វត្ត ជាទីដែលមាន ព្រះសង្ឃគង់នៅ។ រួមន័យមក អង្គរវត្ត មានន័យថា ជាទីក្រុងដែលមាន វត្តពុទ្ធសាសនា។ តាមវចនានុក្រមគឺ វាបានមកពី នគរវត្ត ជាឈ្មោះប្រាសាទ បុរាណមួយកន្លែង នៅក្នុងខែត្រសៀមរាប ជាមហាមន្ទីររុងរឿង ដោយលំអគ្មានពីរ (ហៅក្លាយមកជា អង្គរវត្ត) ។ ពាក្យ នគរ នេះច្រើនតែមាន សំឡេងក្លាយឃ្លាតជា អង្គរ ដូច្នេះឯង, ដូចជា នគរបាល, នគរបុរី, នគរយមរាជ, នគរវត្ត ក្លាយជា អង្គរបាល, អង្គរបុរី, អង្គរជមរាជ, អង្គរវត្ត ជាដើម។

ប្រាសាទអង្គរវត្ត មានឈ្មោះដើមថា "បរមវិស្ណុលោក"។ ការវិវត្តនៃឈ្មោះ អង្គរវត្ត នេះអាចត្រូវ បាន គេ យកមកប្រើតាម ប្រវត្តិសាស្ត្រ។ តាមសិលាចារឹក នៅសតវត្សទី ១៦បញ្ជាក់ថា ឈ្មោះប្រាសាទ អង្គរវត្តគឺ ព្រះមហានគរ ឥន្ទ្រប្រ័ស្ថព្រះ ពិស្ណុលោក។ ពាក្យ ឥន្ទ្រប្រ័ស្ថ មានន័យថា "ទីក្រុងរបស់ ព្រះឥន្ទ"។ មួយចំណែកទៀត នៅសតវត្សរ៍ទី១៧ ត្រូវបានគេហៅថា "ឥន្ទបត្តម្ភានគរស្រីសុធរវពិស្ណុលោក"។ បើតាមវចនានុក្រម ជួន-ណាតពាក្យ ឥន្ទបត្ត រឺ ឥន្ទ្រប្រ័ស្ថ នេះមាន សេចក្ដី ពន្យល់ដូចតទៅ´៖ ឈ្មោះក្រុងមួយ ក្នុងប្រទេសឥណ្ឌា សម័យបុរាណ ត្រង់កន្លែងក្រុង ទេល្ហី សព្វថ្ងៃនេះ ? ។ ខ្មែរសម័យ មហានគរ (នគរធំ) ប្រើពាក្យនេះ ជាវិសេសនាម ឬជាគោរម នៃក្រុមមហានគរ, ច្រើនប្រើក្នុង ព្រះបរមរាជសាសន៍ ឬព្រះបរមរាជឱង្ការថា ព្រះបាទសម្តេចព្រះរាជឱង្ការបរមបពិត្រកម្ពុជា ធិបតីស្រីឥន្រ្ទប្រ័ស្ថបុរីរ័ត្នរាជធានី... (ប្រើពាក្យនេះតាំងអំពីបានព្រះខ័នរាជ្យ ដែលមានសេចក្ដីតំណាលថា ព្រះឥន្រ្ទយកមក ប្រទានទុកជា កេរ្តិ៍ជាសស្រ្តាដ៏វិសេស សម្រាប់កម្ពុជរដ្ឋ ?) ។

ឈ្មោះថា អង្គរវត្ត គឺជាឈ្មោះ សាមញ្ញសំរាប់ កំណត់ប្រាសាទ ដែលជាបូជនីយដ្ឋាន នេះ។ ចំពោះប្រជាជនខ្មែរ ជាពិសេស អ្នករស់នៅ ខេត្តសៀមរាប ច្រើននិយមហៅឈ្មោះ រួមមួយថា អង្គរតូច។ ទោះបីជាយ៉ាងណា ក៏ដោយ អ្នកនិពន្ធនៅលើ ពិភពលោកទាំងអស់ បានកំណត់ហៅ ឈ្មោះរួមមួយថា អង្គរវត្ត រហូតមក ដល់បច្ចុប្បន្ន។

ប្រវត្តិ
ប្រាសាទអង្គរវត្ត បានសាងសង់ នៅដើមសតវត្សរ៍ទី១២ ដោយព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២ (ខ្លះសរសេរ : ព្រះបាទ សូរិយាវរ្ម័នទី២) (១១១៣—១១៥០) ដើម្បីឧទ្ទិស ថ្វាយព្រះវិស្ណុ ក្នុងព្រហ្មញ្ញ សាសនា។ ប្រាសាទនេះ មានលក្ខណៈ ល្អវិចិត្រ និងបង្ហាញនូវ សិល្បៈខ្មែរដ៏អស្ចារ្យ ដល់កំពូល។
បើតាម លោក ហ្សក-សឺដែស ប្រាសាទអង្គរវត្ត គឺតំណាងឲ្យ ពិភពលោក។ ប្រាង្គកណ្តាល តំណាង ឲ្យភ្នំព្រះ សុមេរុដែលស្ថិត នៅកណ្តាល ពិភពលោក។ ប្រាង្គទាំង៥ តំណាង ឲ្យកំពូលភ្នំព្រះ សុមេរុ ដែលជា ជាយផែនដី និងគូទឹក ព័ទ្ធជុំវិញប្រាសាទគឺ ជាសមុទ្រ ដែលព័ទ្ធជុំវិញ។ ប្រាសាទ អង្គរវត្តមាន ឈ្មោះដើមថា ប្រាសាទបរមវិស្ណុលោក។ ប៉ុន្តែការវិវត្តនៃ ឈ្មោះអង្គរវត្តនេះ អាច ត្រូវបាន គេយកតាម ប្រវត្តិសាស្រ្ត។ ស្លាកស្នាម ដំបូងគឺ មាននៅ សតវត្សរ៍ទី១៦។ ជាការពិតណាស់ ប្រាសាទនេះបាន ក្លាយទៅជា កន្លែងពុទ្ធសាសនា ដ៏ល្បីល្បាញមួយ។ តាមសិលាចារឹក នៅសតវត្សរ៍ទី១៦ ឈ្មោះនៃប្រាសាទ អង្គរវត្តគឺ ព្រះមហានគរ ឥន្រ្ទប្រត្ថព្រះ ពិស្ណុលោក (ឥន្រ្ទប្រត្ថ ជាភាសាសំស្រ្កឹត ហើយបានក្លាយ ទៅជាភាសាបាលី ឥន្ទបត្ត បញ្ជាក់ ទៅលើការ ឆ្លងពី ព្រហ្មញ្ញសាសនា ទៅព្រះពុទ្ធសាសនា ហីនយាន។ ពាក្យឥន្រ្ទប្រត្ថ មានន័យថា ទីក្រុង របស់ព្រះឥន្ទ ។ ក្នុងព្រហ្មញ្ញ សាសនា គេជឿថា ព្រះឥន្ទ មានទីកន្លែង នៅលើដី។ ពាក្យនេះ ជាកន្លែង សម្រាប់ គោរពបូជា។ ឧទាហរណ៍ ដូចជា វត្តទាំងពីរនៅក្នុង ប្រាសាទ អង្គរវត្ត មានឈ្មោះ ថា ឥន្ទបត្តបុរី ខាងត្បូង និង ឥន្ទបត្តបុរីខាងជើង ។ ការហៅទៅលើ ឈ្មោះថា ពិស្ណុលោក គឺសម្រាប់ រំលឹកទៅដល់ មរណៈនាមរបស់ស្តេច ដែលបាន កសាងប្រាសាទនេះ គឺ បរមវិស្ណុលោក រីឯ ស្រីសុធរ ជាការហៅ ដើម្បីរំលឹក ឡើងវិញ ទៅលើឈ្មោះ ទីក្រុងចាស់ នៅអង្គរ ឈ្មោះថា ស្រីយសោធរបុរៈ ។) ហើយមួយ ចំណែកទៀត នៅសតវត្យរ៍ទី ១៧ ហៅថា ឥន្ទបត្តម្ភានគរ ស្រីសុធរវពិស្ណុលោក ។ ចំណែកឈ្មោះថាអង្គរវត្ត គឺជាឈ្មោះ សាមញ្ញសម្រាប់ កំណត់បូជនីយដ្ឋាននេះ។ ចំពោះប្រជាជនខ្មែរ ពិសេសអ្នករស់នៅខេត្តសៀមរាប ច្រើន ហៅឈ្មោះ រួមមួយគឺ អង្គរតូច។ ទោះបីជាយ៉ាង ណាក៏ដោយ អ្នកនិពន្ធអឺរ៉ុប ទាំងអស់ បានកំណត់ហៅ ឈ្មោះរួម មួយគឺ អង្គរវត្តដែរ។
ប្រាសាទអង្គរវត្ត ត្រូវបានបញ្ចូលទៅ ក្នុងបញ្ជីបេតិកភណ្ឌ ពិភពលោក របស់អង្គការ យូណេស្កូ នៅឆ្នាំ១៩៩២។ ប្រាសាទអង្គរវត្ត ត្រូវបានរក ឃើញឡើងវិញដោយ ធម្មជាតិវិទូបារាំងលោក អង់ហ៊្រី-មូហ៊ត(Henri Mouhot) នៅឆ្នាំ១៨៦០។
អង្គរវត្តសណ្ដូក ទៅភាគខាងជើង ៥,៥ សហាតិមាត្រ (៣,៤ ម៉ៃ.)នៃទីប្រជុំជន សម័យទំនើប សៀមរាប និងទិសខាងត្បូង ចម្ងាយខ្លី និងខាងកើត បន្តិចនៃរាជធានី ពីមុននេះ ដែលស្ថិត នៅបាពួន។ វាគឺជាតំបន់ របស់កម្ពុជាមួយ ដែលមាន ក្រុមរចនាសម្ព័ន្ធ សំណង់សំខាន់ៗ។ ស្ថិតនៅខាងត្បូង បំផុតនៃស្ថានីយ សំខាន់ៗរបស់អង្គរ។

ការរចនាដើមដំបូង និងសំណង់ ប្រាសាទបាន ធ្វើឡើងនៅ ពាក់កណ្ដាលទី មួយនៃសតវត្សទី១២ កំឡុងរជ្ជកាល ព្រះសូរ្យវរ្ម័នទី២ (បានសោយរាជ្យ១១១៣-រ.១១៥០)។ ឧទ្ទិសដល់ព្រះវិស្ណុ ត្រូវបានសាងឡើង ជាប្រាសាទភាវៈ តំណាងព្រះមហាក្សត្រ និងទីក្រុងរាជធានី។ មិនថា សិលាចារឹកការស្ថាបនា រឺក៏អក្សរចារឹក សហសម័យមួយណា ដែលបញ្ជាក់អំពីប្រាសាទនេះ ត្រូវបានគេរកឃើញទេ ឈ្មោះដើមរបស់ប្រាសាទ មិនត្រូវបានគេស្គាល់ ប៉ុន្តែវាប្រហែលជាត្រូវ បានស្គាល់ថាជា បរមវិស្ណុលោក (ន័យចំ ស្ថានព្រះវិស្ណុដ៏ពិសិដ្ឋ ខ្មែរបុរាណ អះ. សំស្ក្រឹត") បន្ទាប់ពីទេវៈជាប្រមុខ។ ការដំណើរការហាក់បីដូច បញ្ចប់មួយរយៈពេលខ្លី ក្រោយការ សោយ ទីវង្គតរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ដែលបន្សល់ទុកខ្លះនូវ ការតុបតែង លំអចម្លាក់លៀនស្រាលៗ មិនទាន់ បានបញ្ចប់។ នៅឆ្នាំ១១៧៧ ប្រហែលជា២៧ឆ្នាំ បន្ទាប់ពីការសោយ ទីវង្គតរបស់ព្រះសូរ្យវរ្ម័នទី២ អង្គរត្រូវបានលួចប្លន់ បំផ្លិចបំផ្លាញ ដោយពួកចាម សត្រូវជាប្រពៃណីរបស់ខ្មែរ។ ក្រោយមក ចក្រភពនេះ ត្រូវបានស្ដារ ដោយព្រះ មហាក្សត្រថ្មី ជ័យវរ្ម័នទី៧ ដែលបាន ស្ថាបនារាជធានីថ្មី និងប្រាសាទភាវៈតំណាង (អង្គរធំ និងបាយ័នរៀងៗគ្នា) ពីរបីសហាតិមាត្រ ទៅទិសខាងជើងនេះ។

នៅចុងសតវត្សទី១៣ អង្គរវត្តបន្តិចម្ដងៗ បានប្រែពីការប្រើជា ប្រយោជន៍ព្រហ្មញ្ញសាសនា ទៅជាប្រយោជន៍ពុទ្ធសាសនា ថេរវាទ ដែលបន្តមកដល់ សម័យបច្ចុប្បន្ននេះ។ អង្គរវត្តគឺមិនធម្មតា ចំណោមប្រាសាទ សម័យអង្គរនានាក្នុងនោះ ទោះបីជាវាគឺជាអ្វីមួយ ត្រូវបានគេទុកចោល បន្ទាប់ ពីសតវត្សទី១៦ ប្រាសាទនេះមិនដែល ត្រូវបានគេបោះបង់ចោល ទាំងស្រុងឡើយ ការការពារ របស់ប្រាសាទកំពុងឈានមកដល់ ម្យ៉ាងដោយការពិតថាគូទឹក របស់វាក៏បានផ្ដល់ការ គាំពារខ្លះ ពីការដុះស៊ប់ទ្រប់ ដោយព្រៃស្បាតផងដែរ។

ម្នាក់ក្នុងចំណោម ពួកអ្នកទេសចរណ៍ លោកខាងលិចទៅ កាន់ប្រាសាទនេះគឺ អន់តូន្យូ-ដា-ម៉ាដឹឡេណា សង្ឃជាតិព័រទុយហ្គាល់ មួយអង្គ ដែលបានទៅ លេងនៅឆ្នាំ១៥៨៦ និងបាននិយាយថាវា គឺដូចជាសំណង់មិនធម្មតា ដែលមិនអាចពិពណ៌នា វាជាមួយប៊ិចបាន ជាពិសេស ដោយហេតុថា វាហាក់ដូចជាគ្មាន សំណង់ផ្សេងណា ដូចនៅក្នុងលោក។ វាមានប្រាង្គ ច្រើននិងការតុបតែង ហើយការធ្វើឱ្យល្អឡើង ទាំងអស់ដែល ទេពកោសល្យ មនុស្សអាច នឹងគិត ដល់។ នៅពាក់កណ្ដាល សតវត្សទី១៩ ប្រាសាទនេះ ត្រូវបានទៅ ទស្សនា ដោយធម្មជាតិវិទូ និងអ្នករុករកជាតិបារាំង អង់ហ៊្រី-មូហ៊ត ដែលបានផ្សព្វផ្សាយ ដោយប្រជាជននូវស្ថានីយនេះ នៅភាគខាងលិចតាមរយៈ សាធារណកម្មនៃ កំណត់ត្រាការធ្វើដំណើរ នៅក្នុងអ្វីដែលលោក បានសរសេរ: "មួយក្នុងចំណោម ប្រាសាទទាំងនេះ—ជាគូប្រជែង ទៅនឹង របស់សុឡុម៉ុន និងសាងឡើង ដោយមីឆេលអ៊ែងជែលឡូ—ដែលចូលរួមជាកន្លែង កិត្តិយសមួយ នៅក្បែរសំណង់ ដ៏ស្រស់ស្អាត់ បំផុតរបស់យើង។ ប្រាសាទនេះធំជាងរាល់ សំណង់ដែលបានបន្សល់ទុក អោយពួក យើងដោយក្រិក រឺ រ៉ូម ហើយបង្ហាញ អោយឃើញភាពផ្ទុយស្រឡះ ដ៏ក្រៀមក្រំទៅនឹងសភាព នៃអនារ្យធម៌ដែលក្នុងនោះ ប្រទេសជាតិនេះឥឡូវ ត្រូវបានលិចលង់ទៅហើយ។"

លោកមូហ៊ត ក៏ដូចជា ពួកអ្នកទេសចរណ៍ លោកខាងលិចដំបូងៗដែរ បានគិតថាវាពិបាកនឹងជឿថា ខ្មែរអាចសាងសង់ប្រាសាទនេះបាន និងបានចុះកាលបរិច្ឆេទវា ដោយច្រឡំទៅនឹងក្បែរៗ សម័យមួយ ដូចគ្នាដូចរ៉ូម។ ប្រវត្តិពិតនៃអង្គរវត្ត ត្រូវបានទម្លុះទម្លាយ រួមគ្នាដោយភស្តុតាង ខាងរចនាបថ និងអភិលេខន៍តែប៉ុណ្ណោះ ដែលបានប្រមូលបាន កំឡុងការបោសសំអាត ជាបន្តបន្ទាប់និង ការស្ដារស្នាដៃ ឡើងវិញ បានបន្តទូទាំង ស្ថានីយអង្គរទាំងមូល។ គ្មានលំនៅដ្ឋាន រឺ ផ្ទះ រឺ សញ្ញានៃការ តាំងលំនៅ ជាប្រក្រតីរួមជាមួយ ប្រដាប់ប្រដា ចំអិនអាហារ អាវុធ រឺ វត្ថុនៃការតុបតែង ខ្លួនជាធម្មតា បានរកឃើញនៅស្ថានីយ បុរាណនានាឡើយ។ ជំនួសវិញ មានភស្តុតាង នៃបូជនីយដ្ឋាន នានាខ្លួនឯងទៅវិញ។
អង្គរវត្តត្រូវការការស្ដារ ឡើងវិញច្រើននៅសតវត្សទី២០ ជាសំខាន់ ការយក ដីរុំកោះ និងសា រពើរុក្ខជាតិ ចេញ។ការងារ ត្រូវបានអាក់ខាន ដោយសង្គ្រាម រដ្ឋប្បវេណី និងការគ្រប់គ្រង ប្រទេសដោយ ខ្មែរក្រហម កំឡុងទសវត្ស១៩៧០ និង១៩៨០ ប៉ុន្តែការបំផ្លិចបំផ្លាញតិចតួច ដោយប្រៀបធៀបត្រូវបាន ធ្វើកំឡុងសម័យនោះ ក្រៅពីនេះទៅមានពួកចោរ និងការ បំផ្លាញនូវរូបចម្លាក់ សម័យក្រោយ អង្គរភាគច្រើនទៀត។

ប្រាសាទនេះ គឺជានិមិត្តរូបពោរពេញ ដោយថាមពល របស់កម្ពុជា និងជាប្រភព នៃមហាមោទនភាពជាតិ ដែលបានដាក់ជាកត្តា ក្នុងទំនាក់ទំនងការទូត របស់កម្ពុជាជាមួយបារាំង សហរដ្ឋ និងអ្នកជិតខាង របស់ខ្លួន ថៃ។ រូបគំនូរនៃអង្គរវត្ត ធ្លាប់ជាផ្នែកមួយនៃ ទង់ជាតិនានា របស់កម្ពុជា ចាប់តាំងពីការ ដាក់បញ្ចូលនូវ កំណែលើកទីមួយ រង្វង់ឆ្នាំ១៨៦៣។ដោយសារទស្សនៈ វិស័យខាងប្រវត្តិសាស្ត្រ កាន់តែធំ និងបរិវត្តវប្បធម៌ ថែមទៀត យ៉ាងណាៗ ប្រាសាទអង្គរវត្តនេះ មិនបានក្លាយត្រឹមតែជា និមិត្តរូបនៃ មោទនភាពជាតិ ផ្ទាល់ ជាតិសាសន៍នោះទេ ប៉ុន្តែក៏ ត្រូវបាន ដាក់បញ្ចូល ទៅក្នុងដំណើរ ការនយោបាយ-វប្បធម៌នៃ ផលិតកម្មកេរដំណែលបារាំង-អាណានិគម ក្នុងនោះដែល ទីស្ថានប្រាសាទដើម ត្រូវបានតាំងបង្ហាញ ក្នុងពិព័ណអាណានិគមបារាំង និងសកលនៅប៉ារីស និងម៉ាខ់សីរវាង ឆ្នាំ១៨៨៩ និង១៩៣៧។

មរតកសិល្បៈ ដ៏រុងរឿងនៃអង្គរវត្ត និងបូជនីយដ្ឋានខ្មែរផ្សេងៗ នៅតំបន់អង្គរ បានដឹកនាំបារាំង ដោយផ្ទាល់ ទទួលយកកម្ពុជាជាអាណាព្យាបាល នៅថ្ងៃ ១១ សីហា ១៨៦៣ និងលុកលុយសៀម ដើម្បីត្រួតត្រា លើវិកិណ្ណដ្ឋាននានា។ នេះបាននាំឱ្យ កម្ពុជាភ្លាមៗ អះអាងដែនដីនានាឡើងវិញ នៅជ្រុងខាងលិច ឆៀងខាងជើង នៃប្រទេសដែលស្ថិតនៅក្រោមការ គ្រប់គ្រងរបស់សៀម(ថៃ) ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៣៥១ នៃគ.ស.(ម៉ានិច-ជុមសៃ ២០០១) រឺដោយរឿងរ៉ាវខ្លះៗ ១៤៣១ គ.ស.។កម្ពុជាបានទទួល បានឯករាជ្យពី បារាំងនៅថ្ងៃ ៩ វិច្ឆិកា ១៩៥៣ និងបានគ្រប់គ្រង អង្គរវត្តចាប់តាំង ពីពេលនោះមក។

កំឡុងពេល នៅចំកណ្ដាល នៃសង្គ្រាមវៀតណាម ព្រះប្រមុខរដ្ឋ នរោត្តម-សីហនុ បានទទួល ចាក្លឹន-ខឹនន្ឌីនៅកម្ពុជា ដើម្បីបំពេញក្ដី ស្រមៃអស់មួយជីវិតរបស់លោកស្រី ទៅមើលអង្គរវត្ត។

នៅក្នុងកុប្បកម្ម មករា ២០០៣បានផ្ទុះនៅភ្នំពេញ ពេលដែលពាក្យ ចចាមអារ៉ាម មិនពិតទាល់តែសោះ បានខ្ចរខ្ចាយថា តារាសម្ដែងស្រីសាច់រឿងល្ខោនថៃ បានអះអាងថាអង្គរវត្តជារបស់ថៃ។

ស្ថាបត្យកម្ម
ប្រាសាទអង្គរ មានកម្ពស់ ៦៥ម៉ែត្រ មានក្រឡាផ្ទៃ ប្រហែល ២០០ហិចតា រាងចតុកោណ ដែលកំណត់ដោយ កំពែងព័ទ្ធជុំវិញ និង គូទឹក ដែលមានទទឹង ២០០ម៉ែត្រ។ បរិវេណនៃកំពែង គឺមានប្រវែង ប្រហែល ៥,៥គ.ម។ ផ្លូវចូល ធ្វើអំពីថ្មភក់ មានប្រវែង បណ្តោយ ២៥០ម៉ែត្រ និងទទឹង ១២ម៉ែត្រ។ ដោយសារតែ ទំហំដ៏ធំ និងស្ថាបត្យកម្ម ដ៏អស្ចារ្យនេះ មានមនុស្សមួយ ចំនួនគិតថា ប្រាសាទអង្គរវត្ត មិនមែនជាស្នាដៃ របស់មនុស្សទេ គឺជាស្នាដៃ របស់អាទិទេព។

នៅខាងមុខផ្លូវចូល មានតោថ្មធំៗ ឈរយាម នៅអមសងខាងផ្លូវ។ នៅខាងចុង នៃផ្លូវចូលនោះ មានគោបុរៈប្រាង្គបី ដែលមាន កម្ពស់ខុសគ្នា ហើយប្រាង្គផ្នែក ខាងលើត្រូវបាន ដួលរលំហើយ។ នៅគោបុរៈនោះ មានថែវដែល មានកំពូលជាវូត។ បន្ទាប់ពី គោបុរៈមកគឺ មានផ្លូវមួយ ដែលមាន ប្រវែងបណ្តោយ ៣៥០ម៉ែត្រ និង ទទឹង ៩ម៉ែត្រ ធ្វើពីថ្មភក់ និង បង្កាន់ដៃនាគ នៅអមសងខាង។

ស្ថានីយ និង គម្រោង

អង្គរវត្ត តាំងនៅ 13°24′45″N 103°52′0″E, គឺជាការបន្សំ តែមួយគត់នៃប្រាសាទភ្នំ ការរចនាជាបទដ្ឋាន សម្រាប់ ពួកប្រាសាទសភាវៈតំណាង របស់អធិរាជាណាចក្រនេះ គ្រោងចុងក្រោយ នៃថែវសហមជ្ឈមណ្ឌល និងឥទ្ធិពលពីឱឌ៉ិឝា និងចោឡ៊រ៊ នៃទមិឡនាដុ ឥណ្ឌា។ ប្រាសាទនេះ គឺជាតំណាង នៃភ្នំព្រះសុមេរុ លំនៅនៃពួកទេវៈ: ជួរចតុរង្គ ចំកណ្ដាល នៃប្រាង្គ ជាសញ្ញា សំគាល់កំពូល ទាំងប្រាំនៃភ្នំ ហើយជញ្ជាំង និងគូទឹក ជាជួរភ្នំព័ទ្ធជុំវិញ និងមហាសមុទ្រ។ ច្រកចូលទៅកាន់ តំបន់ខាងលើនៃ ប្រាសាទគឺកាន់ តែដាច់ដោយឡែកជាលំដាប់ ជាមួយ នឹងពួកគ្រហស្ថ ដែលកំពុងត្រូវបាន គេអនុញ្ញាតឱ្យចូល នៅជាន់ទាបបំផុត តែប៉ុណ្ណោះ។

មិនដូចប្រាសាទខ្មែរ ភាគច្រើនទេ អង្គរវត្តគឺបែរ មុខទៅទិសខាងលិច ផ្ទុយពីប្រាសាទ ផ្សេងបែរ ទៅទិសខាងកើត។ នេះបាននាំមកនូវ ហេតុជាច្រើន (រួមមានហ្គ្លេសហ្សឹ និង ហ្សក-សឺដេស) សន្និដ្ឋានថាព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នបានបម្រុង ទុកវាសម្រាប់ជា ប្រាសាទបញ្ចុះព្រះសព របស់ទ្រង់។ភស្តុតាងបន្ថែមទៀត ចំពោះការមើល ឃើញដូចនេះ ត្រូវបានផ្ដល់ដោយ ចម្លាក់លៀនស្រាលៗ ដែលបានធ្វើតាមក្បួន ក្នុងទិសដៅប្រឆាំង នឹងទក្ខិណាវដ្ដ-ប្រសវ្យៈ ជាយត្តសព្ទវិជ្ជាហិណ្ឌូ- ដូចនេះ គឺជាការបញ្ច្រាស នៃរបៀបធម្មតា។ ក្បួនរីត៍ជាច្រើន ប្រារព្ធក្នុងរបៀប បញ្ច្រាសកំឡុង សេវការបុណ្យ សពព្រហ្មញ្ញ។ បុរាណវិទូ ឆាលអឹស-ហាយអ៊ែម ក៏បានពិពណ៌នានូវអ្វី នៅខាង ក្នុងដែល ប្រហែលជា ក្រឡបញ្ចុះសពដែល ត្រូវបានគេយកមក ពីប្រាង្គប៉មកណ្ដាល។ វាត្រូវបានគេហៅ ដោយអ្នកខ្លះថា ជាការចំណាយកម្លាំង ច្រើនបំផុតលើសាកសពមួយ ដែលគេបោះបង់ចោល។ ហ៊្វ្រីម៉ឹន និង ចាខ យ៉ាងណាក៏ដោយ កត់សម្គាល់ថាប្រាសាទ អង្គរផ្សេងៗជាច្រើនបែរ មុខចេញពីទិសខាងកើតជាធម្មតា និងផ្ដល់យោបល់ថា ការបង្វែរ របស់ អង្គរវត្តគឺ ដោយសារតែការឧទ្ទិសរបស់ ប្រាសាទដល់ព្រះវិស្ណុ ដែលព្រះអង្គរាប់អាន នឹងទិសខាងលិច។

ការបកស្រាយបន្ថែម អំពីអង្គរវត្តត្រូវបាន ស្នើដោយអិលឡឹណឺរ-មែនិកា។ ដោយទាញយក ការ បង្វែរ ទិសនិង ទំហំខ្នាតរបស់ ប្រាសាទនេះ ហើយនិងនៅ លើភាគខាងក្នុង និងការរៀបចំ នៃចម្លាក់ លៀនស្រាលៗ គាត់លើកឡើងថា រចនាសម្ព័ន្ធសំណង់ បង្ហាញនូវសករាជថ្មី នៃសន្តិភាព ដែលបានប្រកាស ក្រោមរាជព្រះបាទ សូរ្យវរ្ម័នទី២: ជារង្វាស់នៃ វដ្តកាលសុរិយគតិ និង ចន្ទគតិ ត្រូវបានសាង ជាលំហពិសិដ្ឋ នៃអង្គរវត្ត អាណត្តិទេពនេះ ដើម្បីដឹកនាំ ត្រូវបានពឹង ទៅលើមន្ទីរ និងសាលស័ក្ដសិទ្ធ ដែលក្នុងន័យ ចងចាំនូវអំណាច របស់ព្រះរាជា និងដើម្បីគោរព ដល់និងធ្វើឱ្យ ស្ងប់ព្រះទ័យពួកទេវៈ ដែលគង់នៅស្ថានលើ។ ការលើកឡើងរបស់ មែនិកាត្រូវបាន ទទួលយក ជាមួយ ការលាយឡំគ្នា នៃចំណាប់អារម្មណ៍ និងសង្ស័យនិយម ក្នុងរង្វង់បណ្ឌិតសភា។គាត់ដាក់ខ្លួនឯង អោយនៅឆ្ងាយ ពីបរិកប្បកម្ម នៃអ្នកដទៃ ដូចជាហ្គ្រេម-ហ៊ែងខខ់ ថាអង្គរវត្ត គឺជាផ្នែកនៃតំណាង តារានិករមករ។

រចនាបថ

អង្គរវត្តជាគំរូដំបូង នៃរចនាបថ បុរាណនៃ ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ—រចនាបថអង្គរវត្ត—ដែលវា បានដាក់ ឈ្មោះ តាមប្រាសាទនេះ។ នៅសតវត្សទី១២ ពួកស្ថាបត្យករ ខ្មែរធ្លាប់មានជំនាញ និងទំនុក ចិត្ត ក្នុងការប្រើប្រាស់ថ្មភក់ (ផ្ទុយពីឥដ្ឋ រឺ ថ្មបាយក្រៀម ) សម្ភារៈសាងសង់សំខាន់។ ភាគច្រើនទីដែល មើលឃើញគឺជាដុំថ្មភក់ ដែលពេលនោះ ថ្មបាយក្រៀមត្រូវបាន ប្រើសម្រាប់កំពែង ខាងក្រៅនិង សម្រាប់ផ្នែកខ្លះ នៃរចនាសម្ព័ន្ធ សំណង់ដែល បានលាក់កំបាំង។ ភ្នាក់ងារដែលរុំភ្ជាប់ បានប្រើប្រាស់ ដើម្បីចូលរួម ទៅជាដុំៗតែមិនទាន់ ត្រូវបានគេដឹង នៅឡើយ ថ្វីបើជ័រឈើធម្មជាតិ រឺ កំបោរប្រេង ត្រូវបានគេ លើកឡើង ក៏ដោយ។

អង្គរវត្តទាញបានការកោត សរសើរលើស គេបង្អស់ចំពោះភាពស៊ីគ្នា នៃការរចនាផ្ទាល់ខ្លួន ដែលត្រូវបាន គេប្រៀបធៀប នឹង ស្ថាបត្យកម្មនៃ ក្រិកនិងរ៉ូមបុរាណ។ តាមរយៈលោកម៉ូហ៊្រីស-ហ្គ្លេសហ្សឹ អ្នកអភិរក្សអង្គរ ពាក់កណ្ដាល សតវត្សទី២០ ប្រាសាទនេះ "សម្រេចបានភាពល្អ ឥតខ្ចោះតាមបែបបុរាណ ដោយសារបូជនីយដ្ឋានភាព ដែលបានបង្អាក់ នូវធាតុ នឹងនរយ៉ាងល្អវិចិត្រ និងការរៀបចំយ៉ាង ត្រឹមត្រូវនៃខ្នាត ទំហំរបស់ប្រាសាទ។ វាគឺជាកិច្ចការងារ នៃអំណាច ឯកភាព និងរចនាបថ។"

តាមស្ថាបត្យកម្ម ចរិកលក្ខណៈធាតុជាច្រើននៃ រចនាបថនេះរួមមាន: ប្រាង្គប៉មរាងក្បាលទូក បុនទន្តដែលមានរាង ដូចជាត្របកឈូកច្រើន កន្លះ-ថែវពង្រីកផ្លូវរបៀង ថែវអ័ក្សភ្ជាប់ ទៅនឹង របងព័ទ្ធជុំវិញ និងលានរាងកាកបាទ ដែលលេចឡើង តាមបណ្ដោយ អ័ក្សធំនៃប្រាសាទ។ ធាតុផ្សំតុបតែងជា ធម្មតាគឺទេវតា (រឺ អប្សរា) ចម្លាក់លៀនស្រាលៗ និងនៅលើ កម្រងផ្កាភ្ញី ធំសន្ធឹង របស់ហោជាង និងឈុតឆាក និទានកថា។ រូបចម្លាក់បដិមា នៃអង្គរវត្តត្រូវបាន ចាត់ចែងទុកអភិរក្ស កំពុងតែនៅដដែល និងមិនសូវមាំ មួនជាងស្នាដៃ ដើមដំបូងឡើយ។ ធាតុសំខាន់ ផ្សេងទៀតនៃ ការរចនាត្រូវ បានគេបំផ្លិចបំផ្លាញ ដោយការលួចឆក់ប្លន់ និងការកន្លងទៅនៃពេលវេលា រួមមានការបូក ពាសស្រោបមាស លើប៉មប្រាង្គ ដោយការ ស្រោបមាស លើរូបចម្លាក់ លើចម្លាក់ លៀនស្រាលៗ និងបន្ទះ ពិតានឈើ និងទ្វារនានា។

រចនាបថអង្គរវត្ត ត្រូវបានតោងបន្ត ដោយសម័យបាយ័ន នៅក្នុងនោះ ដែលគុណភាព ត្រូវបាន បូជាយញ្ញ ជាញឹកញាប់ ទៅដល់បរិមាណ។ ប្រាសាទដទៃទៀត ស្ថិតក្នុងរចនាបថ នេះគឺ បន្ទាយសំរែ ធម្មនន្ទ ចៅសាយទេវតា និងប្រាសាទ ដំបូងក្នុងនោះ ព្រះពិធូរ នៅអង្គរ ខាងក្រៅអង្គរ បឹងមាលា និងភាគខ្លះនៃ ភ្នំរុងនិង ពិមាយ។

លក្ខណៈពិសេស

កំពែងខាងក្រៅ ១០២៤ គុណនឹង៨០២ម និង កំពស់៤,៥ម ព័ទ្ធជុំវិញដោយលាន នៃធ្លាបើក៣០ម និងគូទឹកមួយ បណ្ដោយ១៩០ម។ ច្រកចូលទៅប្រាសាទ នេះគឺនៅក្បែរច្រាំងដីនៅ ខាងកើតនិងផ្លូវកាត់ទឹកធ្វើពីថ្មភក់ ទៅខាងលិច នៅខាងចុង ច្រកចូលធំ គឺជាការបន្ថែមចុងក្រោយ ប្រហែលជាជំនួស ឲ្យស្ពានឈើ។ មាន គោបុរៈជាច្រើន នៅគ្រប់ទិសធំៗ ខាងលិចនៅឆ្ងាយ ពីអាធំ ជាងគេបង្អស់ហើយ និងមានប៉មប្រាង្គបាក់បែកបី។ លោកហ្គ្លេសហ្សឹកត់សម្គាល់ថា គោបុរៈនេះ ទាំង លាក់កំបាំងនិង ចំណាំងឱ្យទ្រង់ទ្រាយ ប្រាសាទនេះសមរម្យ។ ខាងក្រោមប្រាង្គខាងត្បូង មានរូបចម្លាក់ព្រះវិស្ណុមួយអង្គ ដែលគេស្គាល់ថា តារាជ ដែលប្រហែលដើមឡើយ បានស្ថិត នៅ កន្លែង សក្ការៈបូជាកណ្ដាលនៃប្រាសាទ។ថែវជាច្រើន រត់នៅចន្លោះ ប្រាង្គនានានិងឆ្ងាយ រហូតដល់ច្រកចូល ពីរថែមទៀត នៅខាងណាមួយ នៃគោបុរៈជារឿយៗ ចាត់ទុកថាជាច្រកដំរី តាមដែលច្រក នោះមានទំហំ ល្មមដើម្បីអោយ សត្វទាំងនោះចូលបាន។ ថែវទាំងនេះមាន សសរបួនជ្រុង នៅខាងក្រៅ (ខាងលិច) និងជញ្ជាំងបិទ ជិតនៅខាងក្នុង (ខាងកើត)។ ពិតានចន្លោះសសរ ទាំងនោះតុបតែង ដោយត្របកឈូក ផ្ទៃនៃជញ្ជាំង ខាងលិចមានរូប ចម្លាក់រេរាំ និងផ្ទៃជញ្ជាំង ខាងកើតមាន បង្អួចមានជើងទៀន រូបចម្លាក់ប្រុស កំពុងតែរេរាំលើ សត្វដែល កំពុង លោតកញ្ឆេង ហើយនិងអប្សរា ដែលរួមមាន (ខាងត្បូងនៃច្រកចូល) តែមួយក្នុងប្រាសាទ នេះកំពុង តែបង្ហាញធ្មេញ របស់នាង។

កំពែងខាងក្រៅ ព័ទ្ធជុំវិញបរិវេណ ៨២០០០០មាត្រការ៉េ (២០៣ អេកឺរ) ដែលម្យ៉ាងទៀត ប្រាសាទ កណ្ដាល ត្រូវបានកាន់កាប់ ដោយទីក្រុងនេះតាំង ពីដើម និងនៅខាងជើង ប្រាសាទនេះ គឺព្រះ បរមរាជវាំង។ ដូចសំណង់ មិនទាក់ទងសាសនា ទាំងអស់នៃអង្គរ ដែលទាំងនោះ ត្រូវបានសាង សង់ឡើង ដោយសម្ភារៈដែលអាច ខូចបានខុសពីថ្ម ដូច្នេះគ្មានអ្វី សេសសល់ ក្នុងចំណោមនោះទេ លើកលែងតែគ្រោង ខ្សែក្រៅនៃផ្លូវខ្លះៗ។ភាគច្រើនបំផុត នៃតំបន់មួយនេះ ឥឡូវត្រូវបាន គ្រប ដណ្ដប់ ដោយព្រៃឈើ ។ ផ្លូវឆ្លងកាត់ ទឹក៣៥០ម. មួយភ្ជាប់ទៅ គោបុរៈខាងលិច ទៅកាន់ប្រាសាទ កណ្ដាល ដែលមាន បង្កាន់ដៃនាគ និងកាំជណ្ដើរ ប្រាំមួយខ្សែ នាំចុះទៅកាន់ បុរីនៅខាង ម្ខាងណា មួយ។ ចំហៀងនីមួយៗ ក៏បង្ហាញឡើង នូវបណ្ណាល័យមួយ ដែលមានច្រកចូល មួយចំនួន នៅក្នុង ចំណុចសំខាន់ នីមួយៗ នៅចំពីមុខ នៃកាំជណ្ដើរ ខ្សែទីបីពីច្រកចូល និងស្រះមួយ នៅចន្លោះ បណ្ណា ល័យ និងប្រាសាទនេះ។ ស្រះជាច្រើនគឺជាការ បន្ថែមក្រោយៗ ចំពោះការរចនា ដូចជា លានរាងកាកបាទ ដែលបានយាម ដោយតោភ្ជាប់ ទៅនឹងច្រកឆ្លងកាត់ ទឹកទៅ រចនាសម្ព័ន្ធ សំ ណង់ កណ្ដាល។

រចនាសម្ព័ន្ធកណ្ដាល

ប្រាសាទនេះ តាំងនៅលើលានមួយ ដែលបានលើក ខ្ពស់ជាងបុរីនេះ។ វាត្រូវបាន បង្កើតឡើង ដោយថែវចតុកោណកែងបីងើបឡើង ដល់ប្រាង្គកណ្ដាល កំពស់នីមួយៗ ខ្ពស់ជាងប្រាង្គ មួយចុង ក្រោយគេ។ មែនិកាបកស្រាយ ថែវទាំងនេះ ថាជាការបូជា ទៅដល់ព្រះមហាក្សត្រ ព្រះព្រហ្ម ព្រះចន្ទ និងព្រះវិស្ណុ។ ថែវនីមួយៗ មានគោបុរៈមួយ នៅចំណុចនីមួយៗ ហើយនិងថែវ ខាងក្នុងពីរមាន ប្រាង្គនៅកាច់ ជ្រុងរបស់ខ្លួន ដែលបង្កើត ឡើងនូវជួរ ចតុរង្គដែលមានប្រាង្គ នៅចំកណ្ដាល។ពីព្រោះតែប្រាសាទ បែរមុខទៅ ទិសខាងលិច លក្ខណៈពិសេស ទាំងអស់ បានកំណត់ បែរឆ្ពោះទៅខាងកើត ដែលបន្សល់ ទុកទីលំហបន្ថែមទៀត ដែលត្រូវបាន បំពេញនៅ ក្នុងវាំងចំណារនីមួយ និងថែវនៅ ចំហៀងខាងលិច ចំពោះហេតុផល ដដែលកាំជណ្ដើរ បែរមុខ ទៅខាងលិច រាក់ជាងកន្លែងផ្សេង នៅខាងផ្សេងៗទៀត។

ថែវខាងក្រៅនេះ ១៨៧គុណ២១៥ម ជាមួយសាលា សំណាក់ខុស ពីប្រាង្គនានា នៅកាច់ជ្រុង។ ថែវនេះចំហទៅ ខាងក្រៅនៃប្រាសាទ ដែលមានកន្លះ- ថែវច្រើនមាន សសរលាតសន្ធឹង និងជន្ទល់ សំណង់នេះ។ ភ្ជាប់ទៅនឹងថែវ ខាងក្រៅទៅកាន់ វាំងចំណារទីពីរ លើចំហៀងខាងលិច គឺជា របៀង រាង កាកបាទហៅថា ព្រះពាន់ (សាល)។ ពុទ្ធបដិមាធ្លាប់ នៅខាងឆ្វេង នៅក្នុងរបៀង នោះ ដោយ ពួក អ្នកធម្មយាត្រា អស់ជាង ច្រើនសតវត្ស ទោះបីភាគច្រើនឥឡូវ ត្រូវបានដកចេញ ក៏ដោយ។ ទីនេះមានអក្សរ ចារឹកច្រើនដែល ទាក់ទងនឹងទង្វើល្អ នៃពួកអ្នកធម្មយាត្រា ភាគច្រើនបាន សរសេរ ជាភាសាខ្មែរ ប៉ុន្តែផ្សេងទៀត ជាភាសាភូមា និងជប៉ុន។ ធ្លារបៀងតូចៗ ទាំងបួនគូសចេញ ដោយ របៀងនេះ ដើមឡើយត្រូវ បានពេញប្រៀប ដោយទឹក។ ខាងជើងនិង ខាងត្បូងនៃរបៀង នេះគឺជា បណ្ណាល័យ។

ខាងណោះ ថែវទីពីរនិងខាង ក្នុងត្រូវបានភ្ជាប់គ្នា និងទៅកាន់ បណ្ណាល័យ ចំហៀង ពីរក្បែរ លាន រាងកាកបាទ មួយផ្សេងទៀត ម្ដងទៀតការ បន្ថែមក្រោយ មកទៀត។ ចាប់ពីជាន ទីពីរទៅលើ ពួកទេវតា មានច្រើន លើជញ្ជាំង ដោយច្រៀង រឺ ជាក្រុម រហូតដល់បួនអង្គ។ វាំងចំណារ ជាន់ទី ពីរ គឺ១០០ គុណនឹង ១៥ម ហើយដើមឡើយ ប្រហែលអាចត្រូវ បានជោរជន់ ដើម្បីតំណាង ឱ្យមហា សមុទ្រព័ទ្ធ ជុំវិញភ្នំព្រះ សុមេរុ។ ជណ្ដើរបី ឈុតនៅម្ខាងៗ នាំឡើងទៅ ដល់ប្រាង្គប៉ម និង គោបុរៈ នៅកាច់ជ្រុង នៃថែវខាងក្នុងគេ។ ផ្លូវជណ្ដើរ ចោទណាស់ តំណាងឱ្យភាព លំបាកនៃការ ឡើងទៅ នគរ ពួកទេវៈ។ ថែវខាង ក្នុងនេះ ហៅថា បាកាន គឺ៦០ម.ការ៉េ ដែលមាន ថែវអ័ក្សជា ច្រើនភ្ជាប់នឹង គោបុរៈនីមួយ ជាមួយទីសក្ការៈ បូជានៅកណ្ដាល ហើយនិង ទីសក្ការៈបូជា បន្តបន្ទាប់នៅ ខាង ក្រោម ប្រាង្គប៉មនៅកាច់ជ្រុង។ ការប្រក់ ដំបូលថែវត្រូវ បានតុបតែង ជាមួយក្បាច់ ក្បូរនៃខ្លួន ពស់ ដែលនៅ ចុងនៃក្បាល តោ រឺ គ្រុឌ។ ធ្នឹម និង ហោជាងដែល បានឆ្លាក់តុបតែង ច្រកចូលទៅថែវ និង ទីសក្ការៈបូជា។ ប្រាង្គខាងលើ ទីសក្ការៈបូជាកណ្ដាល ងើបរះឡើង៤៣ម. ដល់កម្ពស់៦៥ម.ពីលើដី មិនដូចប្រាសាទ ភ្នំទាំងប៉ុន្មា ន មុនៗនោះឡើយ ប្រាង្គកណ្ដាល គឺត្រូវបានផុស ឡើងលើ ប្រាង្គបួន ដែលព័ទ្ធជុំវិញ។ ទីសក្ការៈបូជាខ្លួនឯង ដើមឡើយបាន តម្ដល់នៅ រូបចម្លាក់ព្រះវិស្ណុ និងបើក ទូលាយ នៅគ្រប់ខាង ត្រូវបានព័ទ្ធជញ្ជាំង នៅខាងក្នុងនៅ ពេលនោះប្រាសាទ នេះត្រូវបាន ប្រែ មក សម្រាប់ ព្រះពុទ្ធសាសនា ថេរវាទវិញ ជញ្ជាំងថ្មីរំលេច នូវព្រះពុទ្ធអង្គជា ច្រើនកំពុងឈរ។ នៅឆ្នាំ១៩៣៤ អ្នកអភិរក្សហ្សកហ្សឹ-ធូវវ៉េបាន ជីកលុងរណ្ដៅ នៅខាងក្រោម ទីសក្ការៈ កណ្ដាល នេះ: បានពេញជា មួយខ្សាច់ និងទឹក បានត្រូវ គេលួចឆក់ប្លន់ រតនសម្បត្តិ ក្នុងនោះរួច អស់ទៅ ហើយ ប៉ុន្តែលោក ខំស្វែងរកគ្រឹះ ពិសិដ្ឋិមួយ ទុកនូវសន្លឹក មាសពីរ មាត្រលើ ជាន់ផ្ទាល់ដី។

ការតុបតែងលំអ

ដោយបានបញ្ចូលគ្នា ជាមួយស្ថាបត្យ កម្មនៃអគារ និងមួយក្នុង ចំណោមហេតុផល សម្រាប់ កិត្ត នាមរបស់ ខ្លួនគឺការតុបតែង លាតសន្ធឹង របស់អង្គរវត្ត ដែលយក ទម្រង់នៃ ចម្លាក់ខ្សែលៀន ស្រាលៗ។ កំពែងខាង ក្នុងនៃថែវខាងក្រៅ បង្ហាញតំណតគ្នានៃឆាក ខ្នាតធំដែលរៀប រាប់យ៉ាង សំខាន់នូវភាគ ច្រើនពីវីរក ថាហិណ្ឌូ រាមាយណៈ និង មហាភារតៈ។ ហាយអ៊ាំមបាន ហៅអ្វីទាំង នេះថា "ការរៀបចំជាខ្សែដែល បានយល់ដឹង ខ្លាំងបំផុតពី ចម្លាក់ថ្ម"។ចាប់ពីជ្រុង ខាងជើង-ខាង លិចបញ្ច្រាសទ្រនិចនាឡិកា ថែវខាងលិចបង្ហាញ នូវសមរភូមិលង្កា (មកពីរាមាយណៈ ក្នុងនោះ ដែលព្រះរាម កម្ចាត់រាវនៈ និងសមរភូមិកុរុក្ឞេត្រ (ពីភារតៈ ដែលបង្ហាញនូវការ សាបរលាប ព្រមៗ គ្នានៃត្រកូលកៅរវៈ និង បាណ្ឌវៈ)។ នៅថែវខាងត្បូងតាមសាច់ រឿងប្រវត្តិសាស្ត្រតែប៉ុណ្ណោះ ក្បួន ដង្ហែរព្រះសូរ្យវរ្ម័នទី២ បន្ទាប់មក នរក៣២ និងស្ថានសួគ៌ ៣៧នៃទេវកថាហិណ្ឌូ។

នៅលើថែវ ខាងកើតគឺជាមួយ ក្នុងចំណោមសាច់រឿង គួរអោយសរសើរ ខ្លាំងបំផុត ការកូរ សមុទ្រ ទឹកដោះ ដែលបង្ហាញ អសុរា៩២ និង ទេវតា៨៨អង្គដែលយក នាគវាសុកិដើម្បី កូរសមុទ្រ ក្រោម ការ ដឹកនាំរបស់ ព្រះវិស្ណុ (មែននិការាប់ ឃើញត្រឹមតែ៩១អសុរា និងពន្យល់ ចំនួន អសមាមាត្រ ដូចជាតំណាងអោយ ចំនួនថ្ងៃចាប់ ពីសុរិយដ្ឋាន សិសិររដូវ ដល់សមរាត្រី រដូវរំហើយ និងចាប់ពី សមរាត្រីដល់ សុរិយដ្ឋាននិទាឃរដូវ)។ វាត្រូវបានបន្ តបន្ទាប់ដោយព្រះ វិស្ណុដែលកំពុង តែកម្ចាយ ពួកអសុរា (ការបន្ថែមនូវសតវត្សទី១៦)។ ថែវខាងជើង បង្ហាញនូវជ័យជម្នះ របស់ក្ឫស្នាលើពនៈ (ដែលយោង ទៅតាមលោក ហ្គ្លេសហ្សឹ "ទឹកដៃនេះ គឺអាក្រក់បំផុត" និង សមរភូមិរ វាងពួកព្រះ ហិណ្ឌូនិង ពួកអសុរា។ សាលាសំណាក់ ខាងជើងឆៀង ខាងលិច និង ជ្រុងខាងត្បូង ឆៀងខាងលិច ទាំងពីររំលេច នូវសាច់រឿង តិចតួចមែនទែន ភាគខ្លះមិន ច្បាស់លាស់ ប៉ុន្តែភាគច្រើន មកពីរឿង រាមាយណៈ រឺ ជីវិតរបស់ក្ឫស្នា។

ចម្លាក់ថែវនៅលើជញ្ជាំងប្រាសាទអង្គរវត្ត
ចម្លាក់ថែវដែលព័ទ្ធ ជុំវិញប្រាសា ទអង្គរវត្តនៅ ជាន់ទី១ ជាចម្លាក់ លើថ្មភក់មានទំហំ ១,២០០ ម៉ែត្រ ការេ។ ចម្លាក់នោះចែកជា ៨ផ្ទាំង និង ២ ផ្ទាំង នៅពន្លាជ្រុងនៃ ថែវខាងលិច។ សាច់រឿង នៃចម្លាក់នោះ ចាប់ផ្តើមតាម ជួរដេក តាមជញ្ជាំង ពីធ្វេងទៅស្តាំ។ នៅកន្លែងខ្លះ មានព្រំផងដែរ។ សាច់រឿងនោះ ត្រូវបានរៀបចំតាម របៀប គឺដាច់ពីគ្នា ឬស្ថិតនៅពី លើគ្នា។ ចម្លាក់នេះ ត្រូវមើលពី ធ្វេងទៅស្តាំ។ អ្នកទស្សនាគួរដើរ មើលដោយចូលតាម ច្រកកណ្តាលខាងលិច រួចបត់ស្តាំ និង ដើរជុំវិញ។ ចម្លាក់ទាំងនោះរួមមាន៖

(១) ថែវខាងលិច(ត្បូង) : បង្ហាញពីចម្បាំងរបស់គូរុសាត្រា (មហាភារតៈ) ។
(២) ពន្លាជ្រុង(និរតី) : បង្ហាញពី ឆាកនៃរឿងរាមកេរិ៍្ត ។
(៣) ថែវខាងត្បូង(លិច) : បង្ហាញពីព្យុហយាត្រារបស់ព្រះបាទសូរ្យវ័រ្មនទី២ ។
(៤) ថែវខាងត្បូង(កើត) : បង្ហាញពីរឿងឋានសួគ៌ និង ឋាននរក ។
(៥) ថែវខាងកើត(ត្បូង) : បង្ហាញពីរឿងកូរសមុទ្រទឹកដោះ ។
(៦) ថែវខាងកើត(ជិតផ្លូវចូល) : ជាសិលាចារិក ។
(៧) ថែវខាងកើត(ជើង) : បង្ហាញពីជ័យជំនះរបស់ព្រះវិស្ណុ លើពួកអសុរៈ ។
(៨) ថែវខាងជើង(កើត) : បង្ហាញពីជ័យជំនះរបស់ក្រឹស្ណៈ និង បាណ្ឍៈ ។
(៩) ថែវខាងជើង(លិច) : បង្ហាញពីចម្បាំងរវាងទេវតា និងពួកអសុរៈ ។
(១០) ពន្លាជ្រុង(ពាយព្យ) : បង្ហាញពីឆាកនៃរឿងរាមកេរិ៍្ត ។
(១១) ថែវខាងលិច(ជើង) : បង្ហាញពីចម្បាំងនៅក្រុងលង្កា(រឿងរាមកេរិ៍្ត) ។
បច្ចេកទេសស្ថាបនកម្ម
ថ្មមួយចំនួន រលោងដូចជាថ្មព ពាលដែលបានប៉ូលាហើយ ត្រូវបានដាក់ដោយគ្មាន បាយអ ជាមួយ តំណ យ៉ាងតឹងដែល ជួនកាលពិបាករក។ ដុំថ្មបួនជ្រុងៗជា ច្រើនត្រូវបានដាក់រួមគ្នាដោយ តំណ ប្រ ហោងដំណាប់ និងពន្លូញក្នុងករណីខ្លះ កាលណោះដែរ ក្នុងករណីផ្សេងៗទៀត បានប្រើកន្ទុយ លលក និងទំនាញដី។ ដុំថ្មខ្លះត្រូវបានដាក់ នៅកន្លែងដោយ ក្ដីសន្និដ្ឋានតាមការ ផ្សំគ្នានៃពួកដំរី ពួរស្រកីជក់ រ៉ក និងការធ្វើរន្ទាឫស្សី។ ហ្រង់រី-មហ៊តបានកត់សម្គាល់ថា ភាគច្រើននៃដុំថ្មមាន រន្ធ ២,៥ ស.ម.ជាអង្កត់ផ្ចិត និង ជម្រៅ៣ ស.ម. ជាមួយរន្ធជាច្រើន ទៀតលើដុំថ្មបួនជ្រុងធំៗ។ ពួកអ្នកប្រាជ្ញខ្លះ បានអោយយោបល់ ថាទាំងនេះត្រូវបានប្រើចូលរួមគ្នា ជាមួយដំបងដែកជាច្រើន ប៉ុន្តែអ្នកផ្សេងទៀតអះអាងថា របស់នឹងត្រូវបានប្រើដើម្បីកាន់ ស្នៀតជាបណ្ដោះអាសន្នដើម្បី ជួយ ហត្ថកិច្ចថ្មទាំងនោះចូលទៅកាន់កន្លែង។

បូជនីយដ្ឋាននេះត្រូវបង្កើត ចេញដោយ ចំនួនដ៏សម្បើមនៃថ្មភក់ ច្រើនដូចគ្នា នឹងសាជីរបស់ខាប ផ្វ្រានៅអេហ៊្សីប (ជា៥ លានតោន)។ ថ្មភក់នេះត្រូវបាន ដឹកជញ្ជូនពីភ្នំគូលែន កន្លែងយកថ្ម ប្រហែល ២៥ ម៉ាយល៍ (៤០ គ.ម.)ទៅទិសឦសាន។ ថ្មនេះតាមសេចក្ដី សន្និដ្ឋានត្រូវបានដឹក ជញ្ជូន ដោយក្បូន តាមបណ្ដោយ ស្ទឹងសៀមរាប។ រឿងនេះនឹង ត្រូវបានធ្វើឡើង ជាមួយការប្រុង ប្រយ័ត្នដើម្បីចៀស វាងការក្រឡាប់ក្បូន រួមជាមួយទម្ងន់ មួយចំនួនធំ។ វិស្វករទំនើប ម្នាក់បាន ប៉ាន់ប្រមាណថា វានឹងចំណាយ ពេល៣០០ឆ្នាំ ដើម្បីបង្ហើយ អង្គរវត្តសព្វថ្ងៃនេះ។ ប៉ុន្តែ បូជនីយដ្ឋាននេះ ត្រូវបានចាប់ផ្ដើមភ្លាម បន្ទាប់ពីសូរ្យវរ្ម័នឡើង សោយរាជ្យ និងត្រូវបាន បញ្ចប់រយៈពេលខ្លីក្រោយ ការសោយទីវង្គត របស់ទ្រង់ មិនច្រើនជាង ៤០ឆ្នាំ។

យ៉ាងជាក់ស្ដែង ផ្ទៃខាងក្រៅ ទាំងអស់ សសរ ធ្នឹម សូម្បីតែដំបូលតក៏ ត្រូវបានឆ្លាក់ដែរ។ មានចម្ងាយដ៏វែង នៃចម្លាក់លៀន ដែលរៀបរាប់សាច់រឿង ចេញពីអក្សរសិល្ប៍ ឥណ្ឌារួម មានស្នែង ឯក ឥន្ទ្រីយសីហៈ នាគមានស្លាបកំពុង អូសទាញរទេះ ដូចគ្នានឹងពួក អ្នកចម្បាំងតាម ពីក្រោយ មេកើយ ដែលជិះដំរី និងនារីរបាំនៅ ស្ថានសួគ៌ដែល មានកេសាបថយ៉ាង ផ្ចិតផ្ចង់។ ជញ្ជាំងថែវតែឯង ត្រូវបានតុបតែង ជាមួយចម្លាក់លៀន ស្រាលស្ទើរតែ ១០០០មាត្រការ៉េ។ រន្ធជាច្រើនលើ កំពែងអង្គរខ្លះបញ្ជាក់ថា ប្រហែលត្រូវ បានគេតុបតែង ជាមួយបន្ទះសំរឹទ្ធ។ ទាំងនេះត្រូវ បានគាស់កកាយ យ៉ាងច្រើន នៅសម័យកាល បុរាណ និង បានជាគោលដៅ ដំបូង សម្រាប់ពួកចោរ។ គ្រាដែលកំពុង ជីកកកាយខជុរាហោ អ៊ែលឡិច-អិវ៉ឹន ជាងថ្មនិងជាង ចម្លាក់ម្នាក់ បានកសាងឡើងវិញ នូវរូបចម្លាក់ថ្មមួយ ខាងក្រោម៤ ភ្វីត (១,២ ម) នេះបានចំណាយ ពេល៦០ថ្ងៃ ដើម្បីឆ្លាក់។ [៤៤] រ៉ចចឺរ-ហបគីន្ស៍ និង ម៉ាខ-ឡេហណឺបានធ្វើការ ពិសោធផងដែរដើម្បី គាស់ យក ថ្មកំបោរ ដែលបានចំណាយ អ្នកគាស់កកាយ ១២នាក់ ២២ថ្ងៃ ដើម្បីគាស់កកាយថ្ម ប្រហែល៤០០ តោន។ កម្លាំងពលកម្ម ដើម្បីគាស់កកាយ ដឹកជញ្ជូន ឆ្លាក់និងបន្តុបថ្ម ជាច្រើនត្រូវបានឈាន ដល់រាប់ពាន់ រួមមានសិល្បៈករជំនាញខ្ពស់ៗ ជាច្រើននាក់។ ជំនាញទាំងនេះ បានទាមទារ ឱ្យឆ្លាក់ រូបចម្លាក់ទាំងនេះបានអភិវឌ្ឍរាប់រយឆ្នាំតាំងពីដំបូងឡើយ ដូចដែលបានបង្ហាញតាមវត្ថុបុរាណខ្លះដែលត្រូវបានចុះកាល បរិច្ឆេទទៅសវត្ស ទីប្រាំពីរ មុនពេលខ្មែ របានឡើងអំណាច។
អង្គរវត្តបច្ចុប្បន្ន

ការស្ទាបស្ទង់ខាងបុរាណវិទ្យាឥណ្ឌា បានបន្តការស្ដារស្នា ដៃ លើប្រាសាទនេះរវាង ១៩៨៦ និង ១៩៩២។ ចាប់តាំងពី ទសវត្សឆ្នាំ១៩៩០ អង្គរវត្តបានមើល ឃើញនូវកិច្ច ប្រឹងប្រែង អភិរក្សបន្ត និងការកើន ឡើងយ៉ាងខ្លាំង ខាងទេសចរណ៍។ ប្រាសាទនេះ គឺជា ផ្នែកនៃទីកន្លែងកេរ ដំណែល ពិភពលោក របស់អង្គរ បានបង្កើតឡើង នៅឆ្នាំ១៩៩២ ដែលបានផ្ដល់ នូវការអោយ មូលនិធិខ្លះ និងបានជម្រុញចិត្ត ឲ្យរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ការពារ ទីកន្លែងនេះ។ គម្រោងការ អភិរក្សអប្សរាអាល្លឺម៉ង់ (គ.អ.អ.អ. ឬ GACP) កំពុងធ្វើការ ដើម្បីការពារពួក ទេវតា និងចម្លាក់លៀន ស្រាលៗដទៃទៀត ដែល តាក់តែងលើប្រាសាទនេះ ពីការបំផ្លិចបំផ្លាញ។ ការស្ទាបស្ទង់របស់ អង្គការនេះបានរក ឃើញ ថា ប្រហែល ២០%នៃពួកទេវតាស្ថិតនៅ ក្នុងលក្ខ័ណ្ឌមិនសូវល្អ ជាចម្បងដោយសារ សំណឹក ធម្មជាតិនិងការ យ៉ាប់យ៉ឺនទៅ នៃថ្មប៉ុន្តែដោយ ឡែកផងដែរ ក៏ធ្វើឲ្យមាន កិច្ចប្រឹង ប្រែង ការ ស្ដារឡើងវិញភ្លាមៗ ផងដែរ។ ការងារផ្សេងៗពាក់ព័ន្ធនឹងការ ជួសជុលផ្នែកដែល បានធ្លាក់ មួយ ចំនួនពីរចនា សម្ព័ន្ធសំណង់ និងការបង្ការ ពីការបាក់ធ្លាក់បន្ថែមទៀត: ទីខាងមុខ ប៉ែកខាង លិចនៃថ្នាក់លើៗ ជាឧទាហរណ៍ ត្រូវបានទប់ទ្រដោយ ការដាក់រន្ទាតាំងពីឆ្នាំ ២០០២ កាលណោះ ក្រុមជប៉ុនមួយបានបង្ហើយការ ស្ដារនូវបណ្ណាល័យ ខាងជើងនៃវាំង ចំណារខាងក្រៅនៅ ឆ្នាំ ២០០៥។ មូលនិធិបូជនីយដ្ឋាន ពិភពលោកបាន ចាប់ផ្ដើមការងារ អភិរក្សលើថែវ កូរសមុទ្រទឹក ដោះនៅឆ្នាំ២០០៨ បន្ទាប់ពីជា ច្រើនឆ្នាំ ក្នុងការសិក្សាពីស្ថានភាព។ គម្រោងការនេះ បានស្ដារនូវប្រព័ន្ធ ប្រក់ដំបូល ខ្មែរតាម បែបបុរាណ និងបានដក ចេញនូវស៊ីម៉ង់ដែល បានប្រើ នៅក្នុងការ ប៉ុនប៉ងការស្ដារ ដំបូងដែលបាន ជាលទ្ធផលជា អំបិលជ្រៀតចូលរចនាសម្ព័ន្ធ សំណង់ពីក្រោយ ចម្លាក់ស្រាល ដែលធ្វើឲ្យ ខូចពណ៌និងបំផ្លាញផ្ទៃដែលបានឆ្លាក់ហើយ។ ដំណាក់កាល សំខាន់នៃការងារនេះ បានបញ្ចប់នៅឆ្នាំ២០១២ និងសមាសភាគ ចុងក្រោយនឹង ជាការបន្តុបឡើងនៃ ត្រីសូល៍លើដំបូល នៃថែវនេះនៅឆ្នាំ២០១៣។

អង្គរវត្តបានប្រែក្លាយជា គោលដៅទេសចរណ៍ ដ៏សំខាន់មួយ។ នៅឆ្នាំ២០០៤ និង២០០៥ តួលេខរដ្ឋាភិបាល បានណែនាំថា រៀងគ្នាមានទេសចរបរទេស ៥៦១០០០ និង៦៧៧០០០នាក់ ដែលបានមកដល់ខេត្តសៀមរាប ប្រហែល៥០%នៃពួក ទេសចរបរទេសទាំងអស់ នៅកម្ពុជា សម្រាប់ ឆ្នាំទាំងពីរ។ ទីស្ថាននោះត្រូវបាន គ្រប់គ្រងដោយសម្ព័ន្ធ សូគីម៉ិច(សូគីម៉ិចគ្រុប)ឯកជន ចាប់តាំងពីឆ្នាំ១៩៩០ ដែលបានជួលប្រាសាទ ពីរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា។ លំហូរចូលនៃពួកអ្នក ទេសចរណ៍រហូត មកដល់ឥឡូវបានបង្កនូវការបំផ្លិចបំផ្លាញតិចតួចទាក់ទងគ្នា ក្រៅពីគំនូរ សាធារណ៍ខ្លះៗ ខ្សែពួរ និងជណ្ដើរឈើត្រូវបាន គេដាក់បញ្ចូលដើម្បីការពារ ចម្លាក់ផុសស្រាលៗ និងកម្រាល រៀងមក។ ទេសចរណ៍ក៏បានផ្ដល់នូវ មូលនិធិបន្ថែមខ្លះទៀត ចំពោះតំហែទាំក៏ដូចជា ក្នុងឆ្នាំ២០០០ ប្រហែល២៨%នៃប្រាក់ចំណូលសំបុត្រ ឆ្លងកាត់ទីស្ថានអង្គរ ទាំងមូលត្រូវបាន ចំណាយលើ ប្រាសាទទាំងប៉ុន្មាននេះ ទោះបីជាកិច្ចការភាគ ច្រើនត្រូវបានបន្តដោយ ពួកក្រុម ឧបត្ថម្ភដោយរដ្ឋាភិបាល បរទេសជាជាង ដោយពួកអាជ្ញាធរ កម្ពុជានោះ។

ចាប់តាំងពីអង្គរវត្តបាន មើលឃើញកំណើន យ៉ាងសំខាន់ខាង ទេសចរណ៍ទាំង ប៉ុន្មានឆ្នាំនេះ អ.អ.វ.វ.ស.ប. រឺ យូណេស្កូ និងគណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួល អន្តរជាតិរបស់ខ្លួនដើម្បីការការពារ សុវត្ថិភាពនិងអភិវឌ្ឍន៍ នៃស្ថានីយប្រវត្តិសាស្ត្រអង្គរ (គ.ស.អ. រឺ ICC) នៅក្នុងសមាគម ដែលមាន ពួក អ្នកតំណាងមក ពីរាជរដ្ឋាភិបាល និងអាជ្ញាធរអប្សរា បានរៀបចំសិក្ខាសាលា ជាច្រើនដើម្បី ពិភាក្សានូវគំនិត"ទេសចរណ៍វប្បធម៌"។ ដោយការចង់ចៀសវាង ទេសចរណ៍ពាណិជ្ជកម្ម និងចំនួន ដ៏ច្រើន សិក្ខាសាលាទាំងប៉ុន្មាននេះ បានសង្កត់ធ្ងន់លើសារៈសំខាន់ នៃការផ្ដល់ទីសំណាក់ អាស្រ័យ និងសេវាកម្មគុណភាពខ្ពស់ ជាលំដាប់ចំពោះរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ដើម្បីរកប្រយោជន៍ ខាងសេដ្ឋកិច្ច គ្រានោះក៏មានការរួមបញ្ចូល នូវភាពសម្បូរបែប នៃវប្បធម៌ខ្មែរ។ នៅឆ្នាំ២០០១ អ្វីដែលជំរុញនេះ បានហុចលទ្ធផលជាគំនិតនៃ "ទីក្រុងទេសចរណ៍អង្គរ" ដែលនឹងត្រូវ បានអភិវឌ្ឍ ជាមួយការគោរពរាប់អាន ស្ថាបត្យកម្មខ្មែរ រួមមានការលំហែ និងសុខូបត្ថម្ភវត្ថុទេសចរណ៍ និងផ្ដល់ សណ្ឋាគារប្រណិត នានាដែលមាន សមត្ថភាពជាទីស្នាក់អាស្រ័យពួកអ្នក ទេសចរណ៍មួយ ចំនួន ធំ។

ការមើលឃើញនៃ ការអភិវឌ្ឍដូចជាទីស្នាក់អា ស្រ័យទេសចរណ៍ដ៏ច្រើនបានធ្វើអោយ មានកង្វល់ ទាំងអប្សរា និង គ.ស.អ. (ICC) អះអាងថាការអភិវឌ្ឍ ទេសចរណ៍ពីមុនក្នុងតំបន់នេះ បានធ្វេស ប្រហែសនូវនិយ័តកម្មសំណង់ និងគម្រោងការទាំងនេះ ច្រើនទៀតមានសក្ដានុពល បំផ្លិច បំផ្លាញ លក្ខណៈ ពិសេសៗខាងទេសភាព។ ផងដែរ ទំហំធំៗនៃគ្រោងការទាំងនេះ បានចាប់ផ្ដើម គំរាម កំហែងគុណភាពទឹក នៅទីប្រជុំជនជិតៗតំបន់ ទឹកសំអុយ និងប្រព័ន្ធអគ្គីសនីជាច្រើន។វាត្រូវបាន កត់សម្គាល់ថាដូចជា ភាពញឹកញាប់ នៃទេសចរណ៍ខ្ពស់ និង ការទាមទារកើន ឡើងសម្រាប់ ទីស្នាក់ អាស្រ័យគុណភាពខ្ពស់ ក្នុងតំបន់នេះ ដូចជាការ អភិវឌ្ឍផ្លូវជាន់ខ្ពស់ធំៗ មានការប៉ះ ផ្ទាល់លើ តារាងទឹកក្រោមដី ដែលកំពុងតែលាតសន្ធឹង ជាបន្តបន្ទាប់ដល់ស្ថេរភាព សំណង់នៃ ប្រាសាទ ជាច្រើននៅអង្គរវត្ត។ ពួកអ្នកស្រុកសៀមរាប ក៏បានបញ្ចេញការព្រួយ បារម្ភលើ ធម្មជាតិ ដ៏ស្រស់ស្អាត និង បរិយាកាសទីប្រជុំជនរបស់ខ្លួន ដែលកំពុងសម្របសម្រួល ដើម្បីទទួល ទេសចរណ៍។ដោយហេតុថាបរិយាកាស ក្នុងស្រុកដ៏ស្រស់ស្អាតនេះគឺជាសមាសភាគ គន្លឹះដើម្បីព្រាង ឱ្យដូចទីក្រុងទេសចរណ៍អង្គរ ពួកមន្ត្រីរាជការក្នុង តំបន់បន្តពិភាក្សារបៀប ចូលរួមទេសចរណ៍អនាគត ដោយជោគ ជ័យដោយគ្មា ន ការលះបង់តម្លៃ និងវប្បធម៌ក្នុងតំបន់។

នៅក្នុងវេទិកា ទេសចរណ៍អាស៊ាន២០១២ ភាគីទាំងពីរបានយល់ ស្របថាបូរ៉ូប៊ូឌួ និង អង្គរវត្តបាន ក្លាយជាស្ថានីយបងប្អូននិង ក៏ជាខេត្តដែលនឹងក្លាយជាខេត្តបងប្អូន។ អាកាសចរណ៍ ឥណ្ឌូណេស៊ីពីរ កំពុងពិចារណាឱកាស ដើម្បីបើកការហោះហើរ ដោយផ្ទាល់ពីយោខយ៉ាក់ការ៉្ទា ឥណ្ឌូណេស៊ី ទៅសៀមរាប។
ដកស្រង់ពីគេហទំព័រៈ http://km.wikipedia.org/